ਕਲਾਸ 8 ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ — 2026
Class VIII Science Question Paper (ਉੱਤਰ ਸਹਿਤ)
| ਭਾਗ | ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਸਮ | ਪ੍ਰਸ਼ਨ | ਅੰਕ/ਪ੍ਰਸ਼ਨ | ਕੁੱਲ ਅੰਕ |
|---|---|---|---|---|
| ਭਾਗ 1 | 1-1 ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ | 16 | 1 | 16 |
| ਭਾਗ 2 | 2-2 ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਕੋਈ 14) | 17 ਵਿੱਚੋਂ 14 | 2 | 28 |
| ਭਾਗ 3 | 3-3 ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਕੋਈ 7) | 9 ਵਿੱਚੋਂ 7 | 3 | 21 |
| ਭਾਗ 4 | 5-5 ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ | 3 | 5 | 15 |
| ਕੁੱਲ ਜੋੜ | 80 | |||
| ਕਾਲਮ ਓ | ਕਾਲਮ ਅ (ਉੱਤਰ) |
|---|---|
| xi. ਚਾਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ | → ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾ |
| xii. ਦਬਾਓ | → ਬਲ/ਖੇਤਰਫਲ |
| xiii. ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਜੀਵ | → ਉੱਲੂ |
ਕੀਟ (Pest): ਉਹ ਜੀਵ ਜੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੀਟ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤਣੇ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਨਾਂ:
- ਟਿੱਡੀ (Locust) — ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
- ਮਾਹੂ/ਤੇਲਾ (Aphid) — ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਚੂਸਦਾ ਹੈ
- ਗੋਭ ਕੀੜਾ (Stem Borer) — ਤਣੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਟੀਕਾਕਰਨ (Vaccination): ਟੀਕਾਕਰਨ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਗਾ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਟੀਕਾਕਰਨ ਨਾਲ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ:
- ਪੋਲੀਓ (Polio)
- ਚੇਚਕ (Small Pox)
ਪਥਰਾਟ ਬਾਲਣਾਂ (Fossil Fuels) ਤੋਂ ਨੁਕਸਾਨ:
- ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਲਣ ਨਾਲ CO₂, SO₂, ਅਤੇ NO₂ ਗੈਸਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
- CO₂ ਗੈਸ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- SO₂ ਅਤੇ NO₂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਵਰਖਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਕਣਕੱਸ਼ੀ (ਸਮੌਗ) ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
- ਪਥਰਾਟ ਬਾਲਣ ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
- ਹਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਜਲਣ ਤਾਪਮਾਨ (Ignition Temperature) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
- ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਜਲਣ ਤਾਪਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ: ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਨਾਲ ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਸ਼ਿਕਾਰ: ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਦੀ ਹੈ।
- ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ: ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਡੱਡੂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ੇਚਨ (External Fertilization) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਮਾਦਾ ਡੱਡੂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਨਰ ਡੱਡੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਡਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
- ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦਾ ਮੇਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁਗਮਜ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- ਯੁਗਮਜ ਤੋਂ ਟੈਡਪੋਲ (Tadpole) ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡੱਡੂ।
- ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਫਿੱਟ ਰੱਖਣ ਲਈ।
- ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਮੋਟਾਪੇ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਘੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।
- ਦਿਲ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਬਾਓ (Pressure) ਡੂੰਘਾਈ ਵਧਣ ਨਾਲ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ: P = h × ρ × g
- ਡੈਮ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ ਝੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਬਾਓ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮੋਟਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹੱਥ ਰਗੜਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਰਗੜ (Friction) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਗੜ ਕਾਰਨ ਤਾਪ ਊਰਜਾ (Heat Energy) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਪ ਸਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਤੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।
i) ਪ੍ਰਬਲਤਾ (Loudness): ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਚੀ ਜਾਂ ਧੀਮੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਨ ਦੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ii) ਪਿੱਚ (Pitch): ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤਿੱਖੀ (ਉੱਚੀ ਫ਼੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ) ਜਾਂ ਮੋਟੀ (ਨੀਵੀਂ ਫ਼੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ) ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਚ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਤਾਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾ ਤਾਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਬਲਬ, ਹੀਟਰ, ਪ੍ਰੈੱਸ।
- ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਬਿਜਲੀ ਧਾਰਾ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ — ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟ।
- ਰਸਾਇਣਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਬਿਜਲੀ ਘੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਬਿਜਲੀ ਵਿਧਾਨ (Electroplating)।
ਸੀਜ਼ਮੋਗ੍ਰਾਫ (Seismograph) ਭੂਚਾਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਪਣ ਦਾ ਯੰਤਰ ਹੈ।
- ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਲੋਲਕ (Pendulum) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤਾਰ ਨਾਲ ਲਟਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਜ਼ਮੀਨ ਹਿੱਲਣ ਤੇ ਯੰਤਰ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹਿੱਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੋਲਕ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਇਸ ਤੋਂ ਕੰਮਪਨਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਇਸ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਨੂੰ ਸੀਜ਼ਮੋਗ੍ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦਿੜਤਾ ਦਰਸ਼ਨ (Persistence of Vision): ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਸਾਡੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਚਿੱਤਰ 1/16 ਸਕਿੰਟ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੜਤਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਚਲਚਿੱਤਰ (Cinema) ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਸਿਕ ਚੱਕਰ (Menstrual Cycle): ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ 28-30 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅੰਡਾਣੂ (Egg) ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਤ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਨ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 3-5 ਦਿਨ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਸਿਕ ਚੱਕਰ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹਲ (Plough): ਹਲ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਸੰਦ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਵਾਹੁਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਾਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੱਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਲੱਕੜ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੈਲਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਲੋਹੇ ਦੇ ਅਤੇ ਟਰੈਕਟਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੂਖਮਜੀਵਾਂ (Microorganisms) ਦੇ ਸਮੂਹ:
- ਜੀਵਾਣੂ (Bacteria) — ਜਿਵੇਂ ਲੈਕਟੋਬੇਸੀਲਸ
- ਵਿਸ਼ਾਣੂ (Virus) — ਜਿਵੇਂ ਕੋਵਿਡ-19 ਵਾਇਰਸ
- ਉੱਲੀ (Fungi) — ਜਿਵੇਂ ਖਮੀਰ (Yeast), ਮੋਲਡ
- ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਆ (Protozoa) — ਜਿਵੇਂ ਅਮੀਬਾ, ਪਲਾਜ਼ਮੋਡੀਅਮ
- ਐਲਗੀ (Algae) — ਜਿਵੇਂ ਸਪੀਰੋਗਾਇਰਾ
| ਕਿਸਮ | ਕਾਰਬਨ % | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ |
|---|---|---|
| ਪੀਟ (Peat) | ~60% | ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਕੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ |
| ਲਿਗਨਾਈਟ (Lignite) | ~70% | ਭੂਰਾ ਕੋਲਾ, ਘੱਟ ਊਰਜਾ |
| ਬਿਟੂਮਿਨਸ (Bituminous) | ~80% | ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ |
| ਐਂਥਰਾਸਾਈਟ (Anthracite) | ~95% | ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਵੱਧ ਊਰਜਾ |
ਖੇਤੀ ਕਾਰਜ ਵਿਧੀਆਂ: ਮਿੱਟੀ ਵਾਹੁਣਾ, ਬੀਜਾਈ, ਖਾਦ ਪਾਉਣਾ, ਸਿੰਚਾਈ, ਨਦੀਨ ਕੱਢਣਾ, ਕਟਾਈ, ਗਹਾਈ, ਸੰਭਾਲ।
i) ਬੀਜਾਈ (Sowing): ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੀਜਾਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਬੀਜ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਬੀਜ ਮਸ਼ੀਨ (Seed Drill) ਨਾਲ ਬੀਜ ਇੱਕਸਾਰ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ii) ਸਿੰਚਾਈ (Irrigation): ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸਿੰਚਾਈ ਹੈ। ਸਿੰਚਾਈ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ: ਛਿੜਕਾਅ ਵਿਧੀ, ਤੁਪਕਾ ਸਿੰਚਾਈ, ਨਾਲੀ ਵਿਧੀ।
ਵਿਸ਼ਾਣੂ (Virus): ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਹਨ ਜੋ ਜੀਵਤ ਅਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਜਿਉਂਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ DNA/RNA ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੈੱਲ ਭਿੱਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ:
- ਕੋਵਿਡ-19 (COVID-19)
- ਪੋਲੀਓ (Polio)
- ਚੇਚਕ (Small Pox)
ਜਲਣ ਤਾਪਮਾਨ (Ignition Temperature): ਉਹ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਿਸ ਤੱਕ ਗਰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅੱਗ ਫੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਲਣ ਤਾਪਮਾਨ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਬਲਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ:
- ਬਾਲਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਲੋੜ।
- ਆਕਸੀਜਨ (ਹਵਾ) ਦੀ ਲੋੜ।
- ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜਲਣ ਤਾਪਮਾਨ ਤੱਕ ਗਰਮ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ।
- ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਟਾਓ: ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜਕੜੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਜਲ ਚੱਕਰ ਵਿਘਨ: ਵਰਖਾ ਘੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੱਧਦਾ ਹੈ।
- ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ: ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ: CO₂ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧਦਾ ਹੈ।
ਕਿਰਿਆ:
- ਇੱਕ ਗੁਬਾਰਾ ਲਓ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਫੂਕ ਮਾਰੋ।
- ਹੁਣ ਗੁਬਾਰੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਉੱਗਲੀ ਨਾਲ ਦੱਬ ਕੇ ਕਿਸੇ ਕਾਗਜ਼ ਵੱਲ ਛੱਡੋ।
- ਕਾਗਜ਼ ਉੱਡ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਿੱਟਾ: ਗੁਬਾਰੇ ਅੰਦਰਲੀ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਪਰ ਦਬਾਓ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਦਬਾਓ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਲੁਬਰੀਕੈਂਟ ਵਰਤਣਾ: ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਜਾਂ ਗਰੀਸ ਲਗਾਉਣਾ।
- ਬੇਅਰਿੰਗ ਵਰਤਣਾ: ਪਹੀਏ ਦੇ ਧੁਰੇ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਬੇਅਰਿੰਗ ਲਗਾਉਣੀ।
- ਸੁਚਾਲਕ ਆਕਾਰ (Streamlined): ਜਹਾਜ਼, ਕਾਰ, ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਰਗੜ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
- ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰਨਾ: ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਮੁਲਾਇਮ ਬਣਾਉਣਾ।
ਪ੍ਰਿਜ਼ਮ ਪ੍ਰਯੋਗ:
- ਇੱਕ ਕੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਿਜ਼ਮ (Prism) ਲਓ।
- ਇੱਕ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਮੋਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲਿਆਓ।
- ਪ੍ਰਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਓ।
- ਸਫ਼ੈਦ ਪਰਦੇ ਤੇ ਸੱਤ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਬੈਂਡ ਦਿਖੇਗਾ: VIBGYOR (ਬੈਂਗਣੀ, ਨੀਲਾ, ਅਸਮਾਨੀ, ਹਰਾ, ਪੀਲਾ, ਸੰਤਰੀ, ਲਾਲ)।
ਸਿੱਟਾ: ਸਫ਼ੈਦ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੱਤ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਖਿਲਾਰ (Dispersion of Light) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
| ਰੂੜੀ ਖਾਦ (Manure) | ਰਸਾਇਣਿਕ ਖਾਦ (Fertilizer) |
|---|---|
| ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ | ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੈ |
| ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸੁਧਾਰਦੀ ਹੈ | ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ ਸੁਧਾਰਦੀ |
| ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ | ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਵਧੇਰੇ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ |
| ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ | ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ/ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ |
- ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਕਟਾਈ: ਜੰਗਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਖੇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਣਾਉਣਾ।
- ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ: ਘਰ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਕੱਟਣੇ।
- ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੰਗ: ਫ਼ਰਨੀਚਰ, ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਲਈ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟਣੇ।
- ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ: ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲੱਗਣਾ।
- ਓਵਰਗ੍ਰੇਜ਼ਿੰਗ: ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਖਾਣਾ।
ਅੰਸ਼ਕ ਕਸ਼ੀਦਨ (Fractional Distillation): ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਬਲਣ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅੰਸ਼ਕ ਕਸ਼ੀਦਨ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
| ਉਤਪਾਦ | ਉਪਯੋਗ |
|---|---|
| ਪੈਟਰੋਲ (Petrol) | ਕਾਰਾਂ, ਸਕੂਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲਣ |
| ਡੀਜ਼ਲ (Diesel) | ਟਰੱਕ, ਬੱਸ, ਟਰੈਕਟਰ |
| ਕੈਰੋਸੀਨ (Kerosene) | ਜੈੱਟ ਬਾਲਣ, ਦੀਵੇ |
| LPG | ਰਸੋਈ ਗੈਸ |
| ਬਿਟੂਮਨ | ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ |
ਜਦੋਂ ਕੋਲੇ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਤਪਾਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਕੋਕ, ਕੋਲਤਾਰ, ਕੋਲਾ ਗੈਸ।
ਕੋਕ (Coke) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:
- ਲੋਹਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ (Steel Industry)
- ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ
ਕੋਲਤਾਰ (Coal Tar) ਦੇ ਉਪਯੋਗ:
- ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ
- ਨੈਫਥਾਲੀਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ (ਕੀੜੇ ਭਜਾਉਣ ਲਈ)
- ਪਲਾਸਟਿਕ, ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ
ਪ੍ਰਜਣਨ (Reproduction): ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਨਸਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਜਣਨ ਹੈ।
| ਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਣਨ (Sexual) | ਅਲਿੰਗੀ ਪ੍ਰਜਣਨ (Asexual) |
|---|---|
| ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਵੇਂ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ | ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਜੀਵ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ |
| ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ |
| ਜਿਵੇਂ: ਮਨੁੱਖ, ਡੱਡੂ, ਪੰਛੀ | ਜਿਵੇਂ: ਅਮੀਬਾ, ਹਾਈਡ੍ਰਾ, ਯੀਸਟ |
| ਸੰਤਾਨ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ | ਸੰਤਾਨ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਵਰਗੀ |
- ਨਿਸ਼ੇਚਨ (Fertilization): ਨਰ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਅੰਡੇ ਦੇ ਮੇਲ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਰੂਪਾਂਤਰਨ (Metamorphosis): ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਰਵੇ ਤੋਂ ਬਾਲਗ ਤੱਕ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਡੱਡੂ ਵਿੱਚ।
- ਦੋਲਿੰਗੀ ਜੰਤੂ (Hermaphrodite): ਉਹ ਜੰਤੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੇਚੂਆ।
- ਯੁਗਮਜ (Zygote): ਨਿਸ਼ੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੇ ਨਵੇਂ ਸੈੱਲ ਨੂੰ ਯੁਗਮਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸੈੱਲ ਵਿਭਾਜਨ (Cell Division): ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਦੇ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ।
ਮਨੁੱਖੀ ਕੰਨ ਦੇ ਭਾਗ:
- ਬਾਹਰੀ ਕੰਨ (External Ear): ਕੰਨ ਦੀ ਝਿੱਲੀ (Pinna) ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
- ਕੰਨ ਦਾ ਪਰਦਾ (Ear Drum / Tympanic Membrane): ਆਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕੰਨ: ਤਿੰਨ ਛੋਟੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ — ਮੈਲਿਅਸ, ਇੰਕਸ, ਸਟੇਪੀਜ਼ — ਕੰਪਨਾਂ ਅੱਗੇ ਭੇਜਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਕੋਕਲੀਆ (Cochlea): ਕੰਪਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
- ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਸ (Auditory Nerve): ਸੰਕੇਤ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੱਕ ਭੇਜਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਜ ਵਿੱਧੀ: ਆਵਾਜ਼ → Pinna → Ear Canal → Eardrum → ਹੱਡੀਆਂ → Cochlea → Auditory Nerve → ਦਿਮਾਗ਼।
ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ (Noise Pollution): ਜਦੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਅਣਚਾਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਅ:
- ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ।
- ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਕੋਲ ਹਾਰਨ ਵਜਾਉਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ।
- ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣੇ — ਦਰੱਖਤ ਆਵਾਜ਼ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਰੋਧਕ ਕੰਧਾਂ ਬਣਾਉਣਾ।
- ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਕੰਨ ਰੱਖਿਅਕ ਪਹਿਨਣਾ।
0 Comments